Kimin için, ne zaman: Kan, vücut sıvısı, kültür ya da enfeksiyöz olabilecek başka bir materyal döküldüğünde laboratuvarda bulunan herkes için. Rehber, laboratuvarın kendi risk değerlendirmesine dayanan yazılı talimatının yerini tutmaz; o talimatın iskeletini oluşturur.
Yasal dayanak ve kaynaklar: Türk mevzuatında adım adım bir dökülme talimatı yoktur; mevzuat işverene plan, yazılı talimat, bildirim ve kayıt yükümlülükleri getirir (aşağıda “Mevzuattan gelen yükümlülükler”). Uygulama adımlarının temel kaynağı, WHO Laboratuvar Biyogüvenlik El Kitabı’nın 4. baskısıdır (2020), Bölüm 3.8. Kabin içi dökülme ve dökülme kiti gibi bu el kitabında ayrıntılandırılmayan konularda WHO’nun tüberküloz laboratuvarı biyogüvenlik operasyonel el kitabı kullanılmıştır; tüberküloza özgü değerler ayrıca belirtilmiştir.
Genel ilkeler
WHO, Bölüm 3.8
- Düşük riskli çalışmalarda ve tüm temel gereklilikler uygulansa bile olay yaşanabilir. Bu nedenle laboratuvarın işine ve ortamına uygun olası acil durum senaryoları için yazılı prosedürleri içeren bir acil durum planı hazırlanır.
- Personel bu prosedürler konusunda eğitilir ve yetkinliğini korumak için eğitim düzenli aralıklarla yenilenir.
- Dezenfektan içeren dökülme kitleri personelin kolayca ulaşabileceği yerde bulundurulur.
- Dökülmenin büyüklüğüne, yerine, derişimine ve hacmine göre farklı prosedürler gerekebilir. Dökülmelerin temizlenmesi ve dekontaminasyonu için yazılı prosedürler hazırlanır ve bunları yalnızca eğitimli personel uygular.
- Göz yıkama solüsyonu ve bandaj gibi malzemeleri içeren ilk yardım kitleri kolay ulaşılır yerde bulundurulur; son kullanma tarihleri ve yeterlilikleri düzenli olarak kontrol edilir. Şebekeye bağlı göz duşu varsa düzenli olarak çalıştırılıp denetlenir.
- Her olay zamanında, genellikle laboratuvar sorumlusuna bildirilir ve incelenir. Kaza ve olaylar yazılı olarak kayıt altına alınır; inceleme sonuçları laboratuvar prosedürlerini ve acil durum planını güncellemek için kullanılır.
1. Yüksek riskli dökülme (biyogüvenlik kabini dışında)
WHO el kitabına göre başlangıç riski yüksek olan dökülmede bu protokol uygulanır. Başlangıç riskini yükselten durumlar: çok miktarda aerosol oluşması, dökülen sıvının hacminin büyük ya da derişiminin yüksek olması, biyolojik etkenin patojenitesinin yüksek olması.
WHO el kitabı küçük ve düşük riskli dökülmeler için ayrı bir adım listesi vermez; bu dökülmelerde laboratuvarın kendi yazılı prosedürü uygulanır.
Hemen:
- Personel etkilenen alanı hemen terk eder.
- Maruz kalan kişiler derhal tıbbi değerlendirmeye yönlendirilir.
- Aerosollerin havalandırmayla uzaklaşması ve ağır partiküllerin çökmesi için gereken süre boyunca odaya girilmez. Laboratuvarda merkezî hava egzoz sistemi yoksa bu süre uzatılır. Tüberküloz laboratuvarları için WHO en az 1 saat önerir; diğer etkenler için süre laboratuvarın risk değerlendirmesiyle belirlenir.
- Girişin yasak olduğunu belirten uyarılar asılır.
- Laboratuvar sorumlusu ve biyogüvenlik sorumlusu olaydan en kısa sürede haberdar edilir.
Temizlik:
- Gerekli süre geçtikten sonra dekontaminasyona başlanır. Dökülmenin büyüklüğüne göre bu işlem, biyogüvenlik sorumlusu gibi bir yetkilinin yardımını ya da gözetimini gerektirebilir.
- Uygun koruyucu giysi ve gerektiğinde solunum koruyucusu giyilerek alana girilir.
- Dökülen madde bez ya da kâğıt havluyla örtülür.
- Uygun dezenfektan, dökülmenin dış kenarından merkezine doğru havluların üzerine ve çevresine dökülür.
- Malzeme kaldırılmadan önce yeterli temas süresi beklenir.
- Kırık cam ve kesici-delici malzeme faraş ya da sert bir kartonla toplanarak kesici-delici atık kabına konur.
- Diğer kirlenmiş malzeme, ağzı kapatılan tıbbi atık torbasına konur.
- Dökülme alanı temizlenir ve dezenfekte edilir.
Sonrası:
- Olay yazılı olarak kayıt altına alınır ve incelenir.
- İnceleme sonuçlarına göre laboratuvar prosedürleri, acil durum planı ve risk değerlendirmesi güncellenir.
2. Biyogüvenlik kabini içinde dökülme
- Kabin çalışmaya devam eder; temizliğe hemen başlanır.
- Dökülme alanı emici kâğıtla örtülür ve üzerine bol dezenfektan uygulanır.
- Kabin duvarlarına sıçrama olduysa, dezenfektanla ıslatılmış kâğıt havluyla silinir.
- Dezenfektanla örtülen alanlar 30 dakika ile 1 saat arasında bekletilir.
- Kirlenmiş kesici-delici malzeme dikkatle toplanarak kesici-delici atık kabına konur.
- Sıçrama olan ekipman ve yeniden kullanılan malzemeler (örneğin santrifüj kovaları) aynı dezenfektanla temizlenir.
- Elektrikli ekipman, yeniden kullanılmadan önce sigorta ve kaçak akım koruma düzenekleri de dahil olmak üzere dikkatle kontrol edilir.
- Kalan kirlenmiş malzeme ağzı kapatılan torbaya konur.
3. Dökülme kiti ve dezenfektan
WHO el kitabı iki kit önerir: biri laboratuvarın içinde, biri dışında. Kitlerin bakımından laboratuvar sorumlusu sorumludur.
- Opak şişede hipoklorit çözeltisi ya da uygun başka bir dezenfektan
- Solunum koruyucusu, eldiven, tek kullanımlık önlük ve koruyucu gözlük
- Faraş ve fırça, kâğıt havlu, sabun
- Kesici-delici atık kabı ve biyotehlike işaretli atık torbaları
- Kloramin tabletleri
Hipoklorit çözeltisinin raf ömrü sınırlıdır; büyük dökülmelerde dezenfektan temizlik sırasında taze hazırlanır.
Dezenfektan seçimi (WHO, Bölüm 3.5.1): Dökülmeden sonra ya da kirlenme bilinen veya şüphelenilen durumlarda dezenfektan kullanılır. Seçimde üç etken göz önünde bulundurulur:
- Etki spektrumu: Dezenfekte edilecek biyolojik etkene karşı etkinlik
- Uygulama alanı: Sıvıda mı, yüzeyde mi kullanılacağı
- Uygulama koşulları: Temas süresi, derişim, sıcaklık ve serum ya da kan gibi organik yükün varlığı
Çok kirlenmiş malzeme, dekontaminasyondan önce ön temizlik gerektirebilir; bu işlem etkenin yayılmasına yol açmayacak biçimde dikkatle yapılır. Kimyasal dezenfektanların kendi tehlikeleri de dikkate alınır; üretici talimatlarına göre seçilir, saklanır, kullanılır ve bertaraf edilir.
Doğru sıra (WHO monografisi, Bölüm 2): (1) Kir ve organik madde temizlenir, (2) dezenfektan uygulanır, (3) önceden belirlenen temas süresi sonunda gerekirse kimyasal kalıntı suyla silinir. Dezenfektan yüzeyde kurursa etkisi kesilir; bu nedenle temas süresi boyunca yüzeyin ıslak kalması sağlanır.
Sodyum hipoklorit (WHO monografisi, Bölüm 2.2):
- Genel yüzey dezenfeksiyonu için 1000 ppm aktif klor (%0,1) içeren çözelti genellikle yeterlidir.
- Yoğun kirlenmede, organik madde varlığında ya da dezenfektana dirençli etkenlerde daha güçlü çözeltiler (örneğin 5000 ya da 10 000 ppm) önerilir. Hipoklorit organik maddeyle etkisizleştiğinden, kan ve serum gibi organik madde içeren dökülmeler bu gruba girer.
- Seyreltik hipoklorit çözeltilerinin raf ömrü, ısı ve güneş ışığına bağlı olarak yaklaşık bir gündür; çözelti taze hazırlanır.
- Metallerde ciddi korozyona, deri ve mukozada tahrişe yol açar; üretici uygun olduğunu belirtmedikçe metal yüzeylerde kullanılmaz.
Hipoklorit çözeltisinin hazırlanması (WHO monografisi, Tablo 2.2; 1 litre çözelti için):
| Başlangıç maddesi (aktif klor oranı) | Az kirli koşullar: 1000 ppm (%0,1) | Çok kirli koşullar: 5000 ppm (%0,5) |
|---|---|---|
| Sodyum hipoklorit çözeltisi (%5) | 20 mL | 100 mL |
| Kalsiyum hipoklorit (%70) | 1,4 g | 7,0 g |
| Sodyum dikloroizosiyanürat tozu (%60) | 1,7 g | 8,5 g |
| Kloramin tozu (%25) | 4 g | 20 g |
Piyasadaki çamaşır suyu ürünlerinin aktif klor oranı farklı olabilir; seyreltme, kullanılan ürünün etiketindeki orana göre hesaplanır.
Alkoller: Etanol ya da izopropanol genellikle %70 derişimde kullanılır (%60–90 arası etkili olabilir). Sporlara etkisizdir, zarfsız virüslere etkinliği değişkendir; protein varlığında etkisi güvenilir değildir ve hızla buharlaştığı için temas süresi kısalır. Bu nedenle kan içeren dökülmelerde tek başına yeterli değildir.
Karıştırılmaması gerekenler (WHO monografisi, Bölüm 3.2):
- Hipoklorit + guanidin tiyosiyanat (nükleik asit izolasyonu ve PCR öncesi kullanılan tamponlarda bulunur): hidroklorik asit ve hidrojen siyanür içeren zehirli gaz oluşur.
- Hipoklorit + formaldehit: hidroklorik asit, klor ve formik asit içeren zehirli gazlar oluşur.
- Hipoklorit + etanol: kloroform oluşur.
- Önemli miktarda hipoklorit, etanol ya da formaldehit içeren çözeltiler otoklavlanmaz.
Laboratuvar belirleyecek: WHO monografisi temas süresi için tek bir değer vermez; süre etkene, dezenfektana ve organik yüke bağlıdır. Laboratuvar, kullandığı ürünün üretici talimatına ve çalıştığı etkenlere göre temas süresini yazılı prosedüründe belirler.
4. Mevzuattan gelen yükümlülükler
| Yükümlülük | Dayanak |
|---|---|
| Biyolojik etkenleri içeren kazaların önlenmesine yönelik plan hazırlanır. | Biyolojik Etkenler Yön. Md. 8/1-b-6 |
| Ciddi kaza ya da olay durumunda izlenecek prosedürler yazılı talimat olarak hazırlanır ve mümkün olan yerlerde görünür biçimde asılır. | Biyolojik Etkenler Yön. Md. 12/1 |
| Çalışan, her kazayı ya da olayı iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine ya da işverene derhal bildirir. | Biyolojik Etkenler Yön. Md. 12/2 |
| Etkenin ortama yayılmasına ve insanda ciddi enfeksiyona yol açabilecek kaza ya da olay, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına ve Sağlık Bakanlığına derhal bildirilir. | Biyolojik Etkenler Yön. Md. 9/2 |
| Maruziyete bağlı enfeksiyondan şüphelenilirse, benzer biçimde maruz kalan çalışanlar da sağlık gözetimine alınır ve risk yeniden değerlendirilir. | Biyolojik Etkenler Yön. Md. 16/4 |
| Torba yırtılır ya da atık dökülürse atık güvenli biçimde yeni torbaya alınır ve kap hemen dezenfekte edilir; sıvı atıklar emici malzemeyle yoğunlaştırılır. | Tıbbi Atıkların Kontrolü Yön. Md. 10/5, 11/4, 13/1-i |
| İş kazası ya da ramak kala olay sonrasında risk değerlendirmesi tamamen ya da kısmen yenilenir. | İSG Risk Değerlendirmesi Yön. Md. 12/2-ç |
Kapsam notu: Kimyasal madde dökülmeleri ayrı bir rehberde ele alınacaktır; ilk başvuru kaynağı ilgili maddenin Güvenlik Bilgi Formu’dur.
Kaynaklar
- WHO, Laboratory biosafety manual, 4th edition (2020), Bölüm 3.5.1 ve 3.8
- WHO, Decontamination and waste management (2020), Bölüm 2.2 ve 3.2
- WHO TB laboratuvarı biyogüvenlik el kitabı: 8.2.1 Kabin dışı dökülme, 8.2.2 Kabin içi dökülme, 8.3 Dökülme kiti
- Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik, RG 15.06.2013, sayı 28678
- Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği, RG 25.01.2017, sayı 29959