Kimin için, ne zaman: Biyolojik etkenlerle doğrudan çalışan ya da hasta örnekleri nedeniyle biyolojik etkenlere maruz kalabilecek tüm laboratuvarlar için. Risk değerlendirmesi işe başlamadan yapılır; maruziyet koşullarını etkileyen her değişiklikte yenilenir.
Yasal dayanak: Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik (RG 15.06.2013, sayı 28678), İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (RG 29.12.2012, sayı 28512) ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.
1. Biyolojik etkenin risk grubunu belirleyin
Md. 5
| Risk grubu | Yönetmelikteki tanım |
|---|---|
| Grup 1 | İnsanda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayan biyolojik etkenler |
| Grup 2 | İnsanda hastalığa neden olabilen, çalışanlara zarar verebilecek, ancak topluma yayılma olasılığı olmayan, genellikle etkili korunma ya da tedavi imkânı bulunan biyolojik etkenler |
| Grup 3 | İnsanda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski bulunabilen, ancak genellikle etkili korunma ya da tedavi imkânı olan biyolojik etkenler |
| Grup 4 | İnsanda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlar için ciddi tehlike oluşturan, topluma yayılma riski yüksek olan ve etkili korunma ve tedavi yöntemi bulunmayan biyolojik etkenler |
Etkenlerin hangi grupta olduğu yönetmeliğin Ek-III’ündeki listede yer alır. Listede bazı etkenlerin yanında harf kodları bulunur: A olası alerjik etki, T toksin üretimi, V etkili aşının bulunması, D maruz kalan çalışanların listesinin bilinen son maruziyetten sonra 15 yıldan uzun saklanması gerektiği anlamına gelir. Örnekler: Staphylococcus aureus Grup 2; Hepatit B virüsü Grup 3 (V, D); Ebola virüsü Grup 4.
2. Maruziyeti tanımlayın
Md. 6
- Çalışanın maruziyetinin türü, düzeyi ve süresi belirlenir.
- Birden fazla risk grubundaki etkenlerle çalışılıyorsa, değerlendirme etkenlerin tümünün oluşturduğu tehlikeye göre yapılır.
- Değerlendirmede şunlar dikkate alınır: etkenlerin sınıflandırılması, yetkili makamların önerileri, işe bağlı olarak ortaya çıkabilecek hastalıklar ile alerjik ya da toksik etkiler, çalışanların işe bağlı olarak yakalandığı hastalıklara ilişkin bilgiler.
3. Ekibi kurun ve süreci izleyin
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, Md. 6–12
- Ekip: İşveren ya da işveren vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve tüm birimleri temsil eden, işi bilen çalışanlar.
- Aşamalar: Tehlikelerin tanımlanması, risklerin belirlenmesi ve analizi, kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması, dokümantasyon, güncelleme ve gerektiğinde yenileme. Çalışanların görüşü her aşamada alınır.
- Doküman: Belirlenen tehlikeler ve riskler, kullanılan yöntem, risklerin öncelik sırası, düzeltici ve önleyici tedbirler ile uygulama tarihleri yer alır. Sayfalar numaralanır ve paraflanır, son sayfa imzalanır.
- Yenileme: Değerlendirme çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. İşyerinin taşınması, yeni teknoloji ya da madde kullanımı, iş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olay gibi durumlarda süre beklenmeden tamamen ya da kısmen yenilenir.
4. Koruma düzeyini belirleyin
Md. 18
Laboratuvarlarda çalışmalar, etkenin risk grubuna en az eşit koruma düzeyindeki alanlarda yürütülür:
- Grup 2 etkenler için en az koruma düzeyi 2, Grup 3 için en az 3, Grup 4 için en az 4.
- Asıl amacı biyolojik etkenle çalışmak olmayan ancak biyolojik etken içerip içermediği belirsiz materyalle yapılan laboratuvar çalışmalarında (örneğin rutin hasta örnekleri) en az koruma düzeyi 2 önlemleri uygulanır. Daha yüksek düzey gerektiği bilinen ya da şüphelenilen durumlarda düzey 3 ya da 4 önlemleri alınır.
- Çalışanlar için ciddi sağlık riski oluşturabilecek ancak kesin değerlendirmesi yapılamayan etkenlerle çalışılan işyerlerinde en az koruma düzeyi 3 önlemleri alınır.
Koruma düzeylerine göre önlemler (Ek-V):
| Önlem | Düzey 2 | Düzey 3 | Düzey 4 |
|---|---|---|---|
| Çalışma yerinin aynı binadaki diğer çalışmalardan ayrılması | Gerekmez | Önerilir | Zorunlu |
| Çalışma yerine giren ve çıkan havanın HEPA filtreden geçirilmesi | Gerekmez | Zorunlu (çıkan hava) | Zorunlu (giren ve çıkan hava) |
| Yalnızca görevli çalışanların girişi | Önerilir | Zorunlu | Zorunlu (hava kilidiyle) |
| Dezenfeksiyona olanak sağlayan yapı | Gerekmez | Önerilir | Zorunlu |
| Özel dezenfeksiyon yöntemleri | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu |
| Negatif basınç | Gerekmez | Önerilir | Zorunlu |
| Etkili vektör kontrolü (kemirgen, böcek) | Önerilir | Zorunlu | Zorunlu |
| Temizlemesi kolay, su geçirmez yüzeyler | Zorunlu (tezgâh ve masalar) | Zorunlu (tezgâh ve zemin) | Zorunlu (tezgâh, zemin, duvar, tavan) |
| Asit, alkali, çözücü ve dezenfektana dayanıklı yüzeyler | Önerilir | Zorunlu | Zorunlu |
| Biyolojik etken için güvenli depolama | Zorunlu | Zorunlu | Zorunlu (emniyetli depolama) |
| Gözetleme penceresi ya da benzeri | Önerilir | Önerilir | Zorunlu |
| Laboratuvarın yalnızca kendi malzemelerini kullanması | Gerekmez | Önerilir | Zorunlu |
| Enfekte materyalin güvenli kabin ya da yalıtılmış alanda işlenmesi | Uygun olduğunda | Zorunlu (hava yoluyla bulaşmada) | Zorunlu |
| Hayvan ölüleri için yakma fırını | Önerilir | Zorunlu (mevcutsa) | Zorunlu (alan içinde) |
Mevzuat ile WHO yaklaşımı arasındaki fark: Yönetmelik, koruma düzeyini etkenin risk grubuna bağlar ve bu kural yasal olarak bağlayıcıdır. WHO Laboratuvar Biyogüvenlik El Kitabı’nın 4. baskısı (2020) ise risk grubu ile laboratuvarın biyogüvenlik düzeyinin doğrudan eşleştirilmesinin yanlış bir kanıya yol açtığını belirtir: Gerçek risk yalnızca etkene değil, yapılan işleme ve personelin yetkinliğine de bağlıdır. El kitabı bu nedenle her durumun kanıta dayalı risk değerlendirmesiyle ele alınmasını önerir. Uygulamada yönetmelikteki asgari koruma düzeyi her durumda sağlanır; risk değerlendirmesi gerektirdiğinde bunun üzerine ek önlemler alınır (Biyolojik Etkenler Yön. Md. 18/1-c ile de uyumlu olarak).
5. Önlemleri alın
Md. 7, 8, 10
- Mümkünse zararlı etken, tehlikesiz ya da daha az tehlikeli olanla değiştirilir.
- Maruz kalabilecek çalışan sayısı en aza indirilir; toplu koruma önlemleri kişisel korunmadan önce gelir.
- Biyolojik risk işareti (Ek-II: sarı zemin üzerine siyah sembol) ve ilgili uyarı işaretleri kullanılır.
- Biyolojik etkenlerle ilgili kazaları önlemeye yönelik plan hazırlanır; atıklar güvenli kaplarla toplanır ve uzaklaştırılır.
- Çalışma alanında yeme ve içme engellenir; koruyucu giysi, göz yıkama sıvısı ve cilt antiseptiği sağlanır.
- Kirlenmiş olabilecek giysi ve koruyucu ekipman çalışma alanından ayrılmadan önce çıkarılır ve ayrı yerde tutulur. Bu önlemlerin maliyeti çalışana yansıtılmaz.
6. Eğitin ve bilgilendirin
Md. 11, 12
- Eğitim, biyolojik etkenlerle çalışmaya başlamadan önce verilir; yeni risklerde yenilenir.
- Ciddi kaza ya da olay durumları ve Grup 4 etkenlerle çalışmalar için yazılı talimatlar hazırlanır ve görünür biçimde asılır.
- Çalışanlar her kazayı ya da olayı iş güvenliği uzmanına, işyeri hekimine ya da işverene derhal bildirir.
7. Bildirin ve kayıt tutun
Md. 9, 13, 15, 16
- Grup 2, 3 ve 4 biyolojik etkenlerin ilk kez kullanımı, işe başlamadan en az 30 gün önce çalışma ve iş kurumu il müdürlüğüne bildirilir. Grup 4 etkenlerle tanı hizmeti veren laboratuvarlar, hizmetin içeriğini başlangıçta bildirir.
- Etkenin ortama yayılmasına ve ciddi enfeksiyona yol açabilecek kaza ya da olay, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına ve Sağlık Bakanlığına derhal bildirilir.
- Grup 3 ve 4 etkenlere maruz kalan çalışanların listesi ve kayıtları maruziyet sona erdikten sonra en az 15 yıl, kalıcı ya da gizli enfeksiyon gibi özel durumlarda en az 40 yıl saklanır.
- Çalışanlar işe başlamadan önce ve düzenli aralıklarla sağlık gözetimine alınır; bağışık olmayan çalışanlara gerektiğinde aşı yapılır (Ek-VII).
Not: Yönetmelik, tanımlanabilir sağlık riski oluşturmayan Grup 1 etkenler için 9, 15 ve 18. maddelerin uygulanmayacağını belirtir (Md. 2/2).
Kaynaklar
- Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik ve ekleri, RG 15.06.2013, sayı 28678
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, RG 29.12.2012, sayı 28512
- WHO, Laboratory biosafety manual, 4th edition (2020), Önsöz